|
Netla – Veftímarit um uppeldi og menntun Rannsóknarstofnun Kennaraháskóla Íslands |
 |
||||
|
|
Heimir Pálsson Aravefur |
||||
|
Stíll Íslendingabókar Flestir þeir sem um Íslendingabók hafa fjallað víkja með einum eða öðrum hætti að frásagnaraðferð höfundar og stíl. Meginatriði þess sem þar er vant að segja orðaði Jakob Benediktsson öðrum skýrar og skilmerkilegar þegar hann gaf verkið út í Íslenzkum fornritum árið 1968 og sagði meðal annars: Í stíl og málfari Íslendingabókar má sjá þess nokkur merki að höfundur er latínulærður maður, og er það raunar ekki vonum meira, þegar þess er gætt að hér er um frumsmíð að ræða á íslenzkri tungu. Íslendingabók er fáort rit, og Ari hefur sýnilega gert sér far um að rita gagnort. Þó eru setningar stundum nokkuð langar og flóknar (sjá t.d. upphaf 1. kap.; upphaf og endi 4. kap.); má sumt af því rekja til latneskrar setningaskipunar, sumt er vafalítið að kenna þjálfunarleysi í framsetningu og skorti á stílkröfum til ritaðs máls (XXVI). Þetta dregur Jakob síðar í formálanum saman í eftirfarandi málsgreinar: Stíll Ara er óbrotinn og einfaldur; eins og áður er sagt … ber hann nokkur merki latneskra fyrirmynda, en raunar minna en við mætti búast. Tilraunir til mælskubragða sjást naumast; hitt er heldur að orðfæri er stundum dálítið klaufalegt, sem ekki er undrunarefni í fyrstu bók sinnar tegundar á máli sem ekki átti sér neina rithefð (XLIII). Jakob snertir hér við stórmerku atriði án þess að ganga nær því, þar sem er málið sem ekki átti sér neina rithefð. Það er vissulega hárrétt að örsjaldan bregður fyrir latneskum áhrifum í setningaskipan. Skýrustu dæmi eru einmitt þau sem Jakob nefnir og nægir að tilfæra upphaf 1. kafla: Ísland byggðist fyrst úr Norvegi á dögum Haralds hins hárfagra Hálfdanarsonar hins svarta í þann tíð – að ætlun og tölu þeirra Teits fóstra míns, þess manns er eg kunni spakastan, sonar Ísleifs biskups, og Þorkels föðurbróður míns Gellissonar er langt mundi fram og Þuríðar Snorradóttur goða er bæði var margspök og óljúgfróð – er Ívar Ragnarsson loðbrókar lét drepa Eadmund hinn helga Englakonung, en það var sjö tigum vetra hins níunda hundraðs eftir burð Krists að því er ritið er í sögu hans. Hið langa innskot sem hér er afmarkað með þankastrikum er dæmigert fyrir latneska setningaskipun eins og allir kannast við sem hnusað hafa af því tungumáli. Fyrir aðra nægir að benda á þýskan kansellístíl síðari alda, en þar höfðu menn einmitt lært af hinum lærða latínustíl. En ekki eru síður merkileg þau dæmin í Íslendingabók þar sem farið er langt frá öllum lærdómi og hlutirnir kannski orðaðir „dálítið klaufalega“ og fjarri því sem við getum kallað ritmálshefð. Verður því smám saman hugað nánar að því efni. Við hlið Jakobs Benediktssonar má Björn Sigfússon kallast einn ágætastur sérfræðingur um Íslendingabók á síðari hluta 20. aldar. Kom í hlut Björns að skrifa um verkið í Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder. Þar sagði meðal annars: „Mot framställningens schematiska knapphet kontrastera några anekdoter, som måste härröra från den muntliga traditionen“ (bd. VII:494). Ekki er alveg ljóst hvað Björn Sigfússon kallaði „anekdótur“ eða gamansögur í Íslendingabók. Hugsanlega er það sagan um skopkviðling Hjalta Skeggjasonar um Freyju, varla margt annað. Reyndar virðist líka þarna blandað saman stílseinkennum og því sem kalla mætti sagnaminni. Samþjöppun í stíl útilokar nefnilega ekki anekdótur, ef út í það er farið. En hitt er vert að gaumgæfa að þarna sér Björn ástæðu til að nefna hina munnlegu hefð. Það liggur að vísu í augum uppi að allt innlent efni Íslendingabókar hlýtur að vera komið úr munnlegri geymd, enda hygg ég orð Björns lúti ekki að því heldur hinu að honum þótti sumar frásagnirnar standa nær munnlegri frásagnarhefð en aðrar, skynjaði með öðrum orðum hugsanlega tvö ólík lög í frásögninni. Freistandi er að leiða fram hinn þriðja höfðingja fræðanna, Einar Ólaf Sveinsson. Í stórfróðlegri ritgerð í Skírni árið 1948 (endurprentaðri í Við uppspretturnar 1956) sagði hann meðal annars: Ari er brautryðjandi og byrjandi. Frásögn hans hefur vissulega sína töfra. En eins og eðlilegt er, læra þeir, sem á eftir honum koma, betur að beita pennanum. Þeir læra að láta lesanda eða áheyranda sjá atburði gerast, þeir læra að láta hann finna straumþunga atburðanna. Margur þeirra verður í djúpi hugans kænn að kafa, margur kann furðulega vel að lýsa mönnum. Þannig þróast listin ((1948) 1956:151). Á bak við orð allra þriggja, Björns, Einars og Jakobs, liggur í raun hugmyndin um ritmálið sem hina fullkomnu mynd frásagnarinnar. Frásögn Ara er borin saman við það sem þeim þykir best hafa tekist í riti. En um leið minnir Einar Ólafur á að Ari sé brautryðjandi. Það hafði Snorri Sturluson líka nefnt með mjög athyglisverðum hætti í formálsorðum Heimskringlu (og nánast samhljóða í Ólafs sögunni sérstöku, sem svo er kölluð). Séu orð Snorra um Ara athuguð blasir við að með þeim sló Reykholtsbóndi tvær flugur í einu höggi. Hann er vitanlega fyrst og fremst að kveikja traust lesenda með því að sýna hvað heimildir hans eru fornar og traustar (Ari þekkti mann sem var með Ólafi helga; pabbi Þuríðar Snorradóttur var fæddur fjörutíu árum fyrir kristnitöku o.s.frv.) en hann leggur í sömu andrá mikla áherslu á að heimildir Ara eru munnsögur, ekki bækur. Þess vegna er mannfræðin svona mikilvæg. |
|||||