|
Hver eru helstu tildrög þess að þið ákváðuð að ráðast
í átak um að stefna að einstaklingsmiðaðra námi í grunnskólum
borgarinnar?
Þegar grunnskólinn fluttist til borgarinnar árið
1996 var strax hafist handa af miklum metnaði við að bæta stöðu
grunnskólanna. Eins og við munum var nokkuð þrengt að grunnskólanum á
þessum tíma, það var „kennt á vöktum" í tvísetnum skólabyggingum,
það voru ekki nema tveir stjórnendur í þessum „fyrirtækjum“
sem veltu kannski tvö til þrjú hundruð milljónum króna á ári og voru með allt
að 100 starfsmenn auk mörg hundruð nemenda og ákveðið var miðlægt
hvernig heildarfjármunum til skólanna skyldi ráðstafað lið fyrir lið.
Innan þessa ramma voru litlir möguleikar á sveigjanleika, að skipta
bekkjum upp þegar svo bæri undir, blanda árgöngum eða skipuleggja
samvinnu kennara. Vinnurammi kennara var ósveigjanlegur og fátt
stuðningsfólk. Við þessar aðstæður var ekki auðvelt að tala um breytta
kennsluhætti eða uppstokkun á stundaskrá. Það var ljóst að það þurfti að
fullnægja ákveðnum grundvallarþörfum fyrst og það var strax hafist handa
og markið sett hátt.
Ég hef áður lýst því sem gerðist á fyrstu árum
grunnskólans hjá borginni sem uppbyggingu nokkurs konar þarfapíramída.
Neðst er húsnæði fyrir einsetinn skóla, síðan stefnumörkun og mótun
framtíðarsýnar, þá kom fjárhagslegt sjálfstæði skóla með
rammafjárveitingum, fleiri stjórnendur, námsráðgjafar og fjölgun
stuðningsfulltrúa og starfsmanna vegna fatlaðra nemenda, stundum til
sveigjanlegs skólastarfs var úthlutað, tölvueign jókst og skólanir urðu
nettengdir.
Ekki má svo gleyma nýjum kjarasamningum með hærri
launum og sveigjanlegri vinnutímaákvæðum en áður var. Nú síðast var fé
til símenntunar dreift til skólanna til ráðstöfunar á vegum þeirra
sjálfra. Fyrst þegar öllu þessu var fullnægt var í raun kominn jarðvegur
til að ræða breytta kennsluhætti.
Hverjir hafa komið að þessari stefnumörkun?
Fyrstu skrefin í stefnumörkun um grunnskólann á
vegum Reykjavíkurborgar voru að safna saman hugmyndum og viðhorfum fólks
hvaðanæva um þróun skólans. Við byrjuðum að sjálfsögðu með
skólastjórunum, héldum hugarflugs- og umræðufundi sem ég held, eftir á,
að hafi komið mörgum á óvart. Og árið 1997 byrjuðum við á okkar árlegu
fundum með öllum kennararáðum í borginni og foreldraráðunum. Það ár
héldum við 15 hugarflugsfundi um áherslur næstu árin og endurtókum árið
eftir. Á árunum 1998 og 1999 heimsótti ég kennara- eða starfsmannafundi
í öllum skólunum og spurði fólk annars vegar hvað það væri stolt af í
sínum skóla til að reyna að finna hvert straumarnir lægju og hins vegar
hverju það dreymdi um að breyta. Niðurstöður allra þessara funda fystu
árin voru gefnar út og unnið úr þeim á ýmsan hátt. Við áttum líka fundi
með SAMFOK, samtökum foreldrafélaga í
Reykjavík, og aðilum í
Kennaraháskóla
Íslands. Þessi vinna er grunnurinn að þeirri stefnu sem
Reykjavíkurborg hefur nú um grunnskólann.
Áherslurnar hafa nú í nokkur ár verið á
einstaklingsmiðað nám og samvinnu nemenda, skóla án aðgreiningar, náin
tengsl skóla og grenndarsamfélags, sjálfstæði skóla og styrka stjórnun
þeirra og jafnræði í umgjörð skólastarfsins. Á árinu 2004 bætist við
markmið um sterka sjálfsmynd
nemenda og félagsfærni. Hugtakið einstaklingsmiðað nám þróaðist smátt og
smátt, í starfsáætlunum áranna 1998 og 1999 er talað um breytta
kennsluhætti samfara aukinni tölvueign skólanna og breytingar á
stundaskrá. Í áætlun ársins 2000 segir að „á næstu árum verið unnið að
þróun kennsluhátta þannig að skipulag námsins verði nemendamiðaðra en nú
er og aukin áhersla lögð á þemanám og samvinnu nemenda" og að
námsáætlanir fyrir eintaklinga og gott aðgengi að tölvum séu lykilatriði
til að ná þessu markmiði. Þarna er sýnin farin að skýrast. Í
starfsáætlun 2001 er hugtakið einstaklingsmiðað nám síðan notað í fyrsta
sinni í fyrirsögn.
Hugtakið skóli án aðgreiningar var síðan notað í
fyrsta sinni í stefnu fræðsluráðs Reykjavíkur um sérkennslu sem kom út
árið 2002. Þar segir að meginleiðarljós stefnunnar sé skóli án
aðgreiningar. Honum er lýst sem skóla með þjónustu fyrir alla nemendur
sína, bæði fatlaða og ófatlaða. Hver skóli sé fær um að sinna öllum
nemendum sínum, svo sem kostur er og taka á sérkennsluþörfum og
erfiðleikum sem upp kunna að koma í skólanum. Foreldrar eigi rétt á að
velja á milli sérskóla, sérhæfðrar sérdeildar og almenns skóla fyrir
börn sín.
Stefnan er að sjálfsögðu í stöðugri endurskoðun og
sú endurskoðun byggir á umræðum með ofannefndum aðilum. Skólastjórarnir
koma mikið að mótun starfsáætlunar hvers árs og öll kennararáðin og
foreldraráðin fá drög að áætluninni í nóvember áður en gengið er frá
henni endanlega í byrjun nýs árs. Þessir aðilar geta gert athugasemdir
og komið með hugmyndir bæði á fundum sem haldnir eru með þeim í þessum
tilgangi og með því að senda umsagnir til fræðsluráðs sem margir nýta
sér. Síðari ár höfum við haldið árlegu fundina með foreldraráðunum í
góðri samvinnu við
SAMFOK. Ég hef haldið áfram að heimsækja
kennara- og starfsmannafundi í skólunum. Ég hef fjallað um
framtíðarskólann með fólki og nú hef ég byrjað að ræða um breytta stöðu
kennara og annarra starfsmanna á nýrri öld.
Hafa allir verið á eitt sáttir um þessa áherslu?
Ég hef það á tilfinningunni að það sé almenn sátt um
þessa stefnu. Það merki ég meðal annars á því að í símenntunaráætlunum
skólanna endurspeglast þessar áherslur í áætlun eftir áætlun. Skólarnir
eru líka hver á eftir öðrum að skipuleggja námskeið fyrir sína kennara
og aðra starfsmenn um einstaklingsmiðað nám og skóla án aðgreiningar.
Skólastjórarnir eru mjög
ánægðir með umfangsmikið námskeið sem nú stendur yfir fyrir þá um
einstaklingsmiðað nám og skóla án aðgreiningar sem við fengum
Kennaraháskólann til að sjá um og ber heitið
Skref í átt til einstaklingsmiðaðs náms. En við erum stórt kerfi og auðvitað eru ekki
allir á sama máli. Ég heyrði til dæmis mjög skýrt frá kennurum á
fundunum um daginn með kennararáðunum að sumir þeirra sjá ýmsa annmarka
á því að breyta kennsluháttum frá því sem nú er og eru ekki sammála því
að það sé til bóta. En ég verð að segja að þeir foreldrar sem ég hitti á
fundunum með foreldraráðunum um daginn voru yfirleitt mjög ánægðir með
þessa stefnu en þeim finnst hægt farið yfir og oft ekki nóg gert.
En hvað telurðu að hafi öðru fremur orðið til
þess að augu ykkar beindust
að einstaklingsmiðuðu námi, samvinnunámi og þemanámi en ekki að
öðrum stefnum og straumum sem nú eru uppi í skólamálum?
Mér finnst að „stefnur og straumar sem nú eru uppi í
skólamálum" í raun beinast allar í einn farveg, breiðan og vatnsmikinn!
Stefnurnar heita ýmsum nöfnum og það er einhver mismunur á því hvert
meginsjónarhornið er eða hvert augunum er beint en mér finnst
meginumræðan alls staðar vera að gefa einstökum nemendum meiri möguleika
á að njóta sín á eigin forsendum, sbr. 2. greinina í
grunnskólalögunum
okkar. Auðvitað skiptir máli hvaða íslensku orð við veljum að nota. Mér
finnst einstaklingsmiðað nám segja meira eða vera meira lýsandi en
sveiganlegir kennsluhættir eða opið skólastarf svo að dæmi
séu tekin. Orðin þemanám og
samvinnunám eru bæði lýsandi en þau segja ekki alla söguna, þau lýsa
ákveðnum þáttum. Þess vegna varð yfirskriftin „einstaklingsmiðað nám og
samvinna nemenda" ofan á. En orðin sem við notum skipta auðvitað ekki
öllu máli, aðalatriðið er að við vitum hvað við erum að tala um og
leggjum svipaðan skilning í orðin sem við notum.
Nú er ljóst að einstaklingsmiðað nám má skilgreina
með fjölbreyttum hætti.
Hvaða hugmyndafræði eða áherslur leggið þið til grundvallar?
Grundvöllurinn er auðvitað 2. grein
grunnskólalaganna þar sem segir m.a. að grunnskólinn skuli leitast við
að haga störfum sínum í sem fyllstu samræmi við eðli og þarfir nemenda
og stuðla að alhliða þroska,heilbrigði og menntun hvers og eins. Þessi
grein var þegar í grunnskólalögunum frá 1974 svo við erum ekki að tala
um neina nýja hluti! Það er öllum ljóst að nemendur eru mjög ólíkir að
eðli og þroska og hafa ólík áhugasvið. Það er hægt að læra nýja hluti
með margvíslegum hætti og nemendur í einum bekk læra trúlega best með jafnmörgum aðferðum og þeir eru margir.
Nám sem tekur mið af stöðu hvers og eins og þar sem
lögð er mikil áhersla á samvinnu nemenda hefur verið nefnt mörgum nöfnum
svo sem sveigjanlegir kennsluhættir, opinn skóli, heildstæð kennsla,
námsaðgreining eða námsaðlögun, samkennsla og gagnvirk kennsla.
Í
starfsáætlun fræðslumála í Reykjavík fyrir árið
2004 er einstaklingsmiðað nám og samvinna nemenda skilgreint svona:
Skipulag náms sem tekur mið af stöðu hvers og eins
en ekki hóps nemenda eða heils bekkjar. Nemendur eru ekki að læra það
sama á sama tíma heldur geta þeir verið að fást við ólík viðfangsefni og
verkefni einir sér eða í hópum. Nemendur bera ábyrgð á námi sínu og nám
hvers og eins byggir á einstaklingsáætlun.
Hvernig sérðu fyrir þér skóladag þar sem unnið er í
þessum anda?
Í bæklingnum
Skólastarf á nýrri öld lýsi ég til
gamans skóladegi tveggja nemenda, 11 og 12 ára, þeirra Adams og Evu. Ég
geng inn í skólann þeirra, Framtíðarskólann, sem getur verið hvar
sem er, svo sem á Íslandi. Það er árið 2012 eða 2020 eða 2030. Þegar ég
hitti þau eru þau að vinna saman að verkefni sem er hluti af
þemaverkefni ákveðinna árganga í skólanum um vatnið.
Adam og Eva sitja við vinnuborð með tölvu, efni sækja þau á vefsíður á Netinu og í
skólasafnið. Þau eru að kynna sér tilurð, eðli og áhrif jökla og eru í
samstarfi við nemendur í Senegal. Þau fylgja vinnuáætlun sem þau
útbjuggu í samvinnu við einn kennara sinn. Með verkefninu ætla þau að
nálgast markmið sem þau settu sér í námsáætlun sinni fyrir þessa önn og
lutu að tjáningu, samskiptum, landafræði, náttúrufræði og ensku.
Skóladagurinn skiptist í þrjár til fjórar vinnulotur.
Ef við tökum fjórðu
vinnulotu dagsins sem dæmi sjáum við Adam að vinna við heimaborðið sitt
þar sem hann er að æfa sig í íslenskri réttritun með tölvuforriti. Fylli hann ekki
rétt í eyðurnar varar tölvan hann við og segir honum að rifja upp ákveðna
reglu sem birtist á skjánum. Eva er á sama tíma, ásamt tveimur félögum
sínum, í námsferð í
Louvre-safninu í París, reyndar í sýndarveruleika á
Netinu! Í lok vinnudagsins, um kl. 14 eða 15, fara þau í
umsjónarhópinn sinn á heimasvæðinu sínu. Þar gerir umsjónarhópurinn upp
daginn með umsjónarkennara sínum og nemendur fara yfir vinnuáætlun næsta
dags.
Vinnurými nemenda í
School for Environmental Studies.
en hann er í Apple Valley á Minneapolis/St. Paul- svæðinu í Minnesota.
Þetta er
skóli fyrir unglinga að 18 ára aldri með áherslu á hópvinnu
um verkefni
úti í náttúrunni og einstaklingsmiðað nám. Þar eru
engir
bekkir og
nemendur hafa eigin skrifborð í tíu borða básum.
Ljósmynd: Fræðslumiðstöð
Reykjavíkur.
Hvernig hyggist þið hrinda þessum áætlunum í framkvæmd?
Þetta er þróun sem ég á von á að gerist hægt og rólega yfir langan
tíma. Þetta er langt ferli og við stígum ákveðin skref á hverju ári. Ég
sé þetta því ekki sem afmarkað verkefni eða átak sem einhvern tíma er
lokið.
Fræðsluráð Reykjavíkur hefur markað þessa stefnu, framtíðarsýnin
er skýr. Hlutverk
Fræðslumiðstöðvar er á hverjum tíma að styðja skólana
á þessari braut, m.a. með því að halda ráðstefnur eða námskeið um
einstaklingsmiðað nám fyrir stjórnendur eins og við erum að gera núna,
skilgreina hvað átt er við og skilgreina skref til að stíga á hverjum
tíma. Símenntun kennara er á vegum skólanna. Það er liður í sjálfstæði
þeirra að ákveða sjálfir hvernig þeir koma þessum markmiðum í framkvæmd.
Eru dæmi um skóla sem þegar eru komnir áleiðis?
Það eru skólar úti um allt að gera eitthvað í þá átt sem við höfum
verið að tala um, sumir eru t.d. farnir að auka mikið þemavinnu og
samvinnu þar sem bekkir og árgangar blandast saman í vinnunni og hver
nemandi hefur sitt hlutverk í hópi miðað við áhuga sinn og getu eða
stöðu í náminu. Ég get síðan nefnt einstök dæmi. Í
Fossvogsskóla og
Vesturbæjarskóla er löng reynsla af sveigjanlegum kennsluháttum, sem
lengi voru kenndir við opinn skóla.
Korpuskóli og
Breiðagerðisskóli eru
móðurskólar í þróun kennsluhátta og þar eru kennarar að prófa sig áfram
með ýmsar kennsluaðferðir sem margar miðast við einstaklingsmiðað nám.
Úr
Korpuskóla, móðurskóla í þróun kennsluhátta
Ljósmynd: Marteinn
Sigurgeirsson
Sums staðar bera nokkrir kennarar saman ábyrgð á nokkrum
umsjónarhópum og skipta
með sér verkum, t.d. í
Breiðagerðisskóla. Í
Víkurskóla
og Engjaskóla
er þriggja kennara kerfi í ákveðnum árgöngum þar sem þrír kennarar bera
ábyrgð á tveimur umsjónarhópum og skipta nemendum í hópa með ýmsum
hætti. Skólar eru farnir að ætla nemendum að gera sér einstaklingsáætlun
um námið, s.s. í
Ingunnarskóla. Í
Vogaskóla er stærðfræðin skipulögð miðað við hvern einstakling í öllum árgöngum. Í
Vesturbæjarskóla er löng reynsla fengin af
einstaklingsmiðuðu námsmati og kennarar í
Ölduselsskóla
og Laugalækjarskóla hafa verið að gera athyglisverðar
tilraunir í þessum efnum, m.a. með því að nota verkmöppur (portfolio).
Hyggist þið leggja mat á hvernig til tekst og ef svo, þá hvernig?
Já, við höfum áhuga á því að reyna að sjá hvert miðar, skoða smám
saman ákveðna þætti. Allt frá því
Fræðslumiðstöð var stofnuð hefur
Þróunarsviðið okkar safnað yfirgripsmiklum upplýsingum um fjölda þátta í
skólastarfinu með reglubundnum spurningalistum til skólanna, tilfallandi
spurningum og umfangsmiklum könnunum. Í því sambandi má nefna að eftir
hverja önn sendum við spurningalista til skólastjóranna um fjölda þátta
í starfi skólanna og á þeim lista eru að þróast spurningar sem varða
einstaklingsmiðað nám, samvinnu nemenda og skóla án aðgreiningar.
Upplýsingar úr svörum við þessum lista birtast í ársskýrslu fræðslumála
í Reykjavík ár hvert og í lykiltölum um ýmsa þætti skólastarfsins sem
birtast í starfsáætlunum fræðslumála í Reykjavík árlega. Við báðum t.d.
nýlega um ákveðnar upplýsingar frá skólunum sem varða skóla án
aðgreiningar, þ.e. hvort þeir væru komnir með lausnateymi og sérstakan
stjórnanda sérkennslu og sérúrræða innan skólans til að birta með öðrum
lykiltölum í starfsáætlun. Þar vorum við að skoða framvindu stefnu
fræðsluráðs Reykjavíkur um sérkennslu frá 2002, en eitt meginleiðarljós
hennar er að byggja skólana þannig upp að hver skóli sé fær um að sinna
öllum nemendum sínum.
Loks gerum við árlega umfangsmeiri kannanir á
ákveðnum þáttum. Á þessu ári höfum við t.d. sett okkur að gera könnun á
nýtingu tölvutækninnar í kennslu. Við ætlum einnig að gera könnun á
sérkennslu í grunnskólum Reykjavíkur með svipuðu sniði og við gerðum á
árinu 2000. Hún varð m.a. grunnur að sérkennslustefnunni. Nú viljum við
sjá hvar við erum stödd í þessum efnum fjórum árum síðar. Annað hvert ár
leggjum við könnun fyrir nemendur, foreldra og starfsmenn skólanna og nú
í ár er aftur komið að könnun meðal foreldra og starfsmanna. Þar mætti
spyrja spurninga sem varða einstaklingsmiðað nám og samvinnu nemenda.
Eftir nokkur ár væri gaman að gera ítarlega rannsókn þar sem safnað
væri upplýsingum um nám nemenda og kennsluhætti með vettvangsathugunum.
|
